Günter Grass – noblista z Gdańska – to jedna z najważniejszych postaci światowej literatury XX wieku, której twórczość jest nierozerwalnie związana z miastem jego dzieciństwa. Urodzony w 1927 roku we Wrzeszczu (ówczesnym Danzig-Langfuhr), Grass przez całe życie czerpał z pamięci rodzinnego miasta, tworząc literacki pomnik Wolnego Miasta Danzig, które utraciło w 1945 roku. Jego najsławniejsza powieść Blaszany Bebon i cała Trylogia Gdańska pozostają do dzisiaj świadectwem złożonej historii tego wyjątkowego miejsca.
Kim był Günter Grass – gdańszczanin, który zdobył świat
Günter Wilhelm Grass przyszedł na świat 16 października 1927 roku w Danzig-Langfuhr, dzielnicy, którą dziś znamy jako Wrzeszcz. Jego ojciec, Wilhelm Grass, był kupcem niemieckim, a matka, Helene Knoff, pochodziła z kaszubskiej rodziny – ten kulturowy miks okazał się kluczowy dla całej przyszłej twórczości pisarza. Dom rodzinny przy ówczesnej Labesweg (dzisiejszej ul. Lelewela) stał się niezmiennym punktem odniesienia w jego powieściach i wspomnieniach.
Dzieciństwo spędzone w Wolnym Mieście Danzig – niepodległym terytorialnie, otoczonym Niemcami – wyposażyło młodego Grassa w niepowtarzalną świadomość wielokulturowości i historycznych sprzeczności. W 1945 roku, pod koniec II wojny światowej, szesnastoletni Günter opuścił Gdańsk, nigdy już tam nie powracając na stałe. Ta ucieczka i niemożliwość powrotu stały się głęboką raną, którą Grass przez całe życie orabiał słowem.
Po zakończeniu wojny Grass studiował rzeźbę i grafikę w Kunstakademie Düsseldorf (1948-1952), a następnie w Hochschule für Bildende Künste Berlin. Te doświadczenia artystyczne nigdy go nie opuściły – nawet po zaistnieniu jako pisarz, pozostawał równocześnie twórcą plastycznym, sam ilustrując wiele swoich dzieł. Debiutancka powieść Blaszany Bebon (Die Blechtrommel), wydana w 1959 roku, natychmiast przyniiosła mu światową sławę. Wzorem dla uznania przychodzić miała również Trylogia Gdańska – cykl trzech powieści: Blaszany Bebon (1959), Kot i mysz (1961) oraz Rok psa (1963).
W 1999 roku Szwedzka Akademia przyznała Günterowi Grassowi Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Uzasadniając wybór, akademicy stwierdzili, że laureat kreuje „czarnoksięskie freski historyczne, które ukazują zapomniane oblicze historii”. To uznanie światowe potwierdziło, że mały chłopiec z Wrzeszczu dokonał niemożliwego – przekuł osobistą tragedię wygnania w uniwersalne opowiadanie o ludzkiej kondycji. Grass zmacierał 13 kwietnia 2015 roku w Lübece, mieście, które przez wiele dekad było jego drugim domem.
Gdańsk jako literacka ojczyzna – Wolne Miasto Danzig w twórczości Grassa
Aby w pełni zrozumieć znaczenie Gdańska dla Grassa, należy zapoznać się z historią Wolnego Miasta Danzig. To wyjątkowe międzywojennym państewko istniało w latach 1920-1939, będąc najpierw ligą narodów, a następnie terytorialnym tworem coraz bardziej zagrożonym przez nazistowskie Niemcy. Dla młodego Grassa był to świat multietniczny, gdzie niemczyzna splatała się z polskością i żydowskością, gdzie porty i magazyny rybne stanowiły scenografię codziennego życia.
Blaszany Bebon – powieść, która do dzisiaj sprzedała się w ponad 3 milionach egzemplarzy na całym świecie – jest przede wszystkim portretem tego zagubionego świata. Bohater powieści, Oskar Mazerath, urodzony w 1924 roku w Wrzeszczu, decyduje się w trzecim roku życia przestać rosnąć. Zatrzymując się na wzroście karła, Oskar staje się niezwyczajnym świadkiem dziejów Danzig-Gdańska od końca lat dwudziestych aż do upadku miasta w 1945 roku. Jego blaszany bębenek – jedyny instrument, którym potrafi się wyrażać – staje się symbolem sprzeciwu wobec historii i władzy.
Pierwsza polska edycja Blaszanego Bebna ukazała się w 1983 roku w Wydawnictwie Literackim, w tłumaczeniu Sławomira Blauta, który stał się urzędowym tłumaczem Grassa na polski. Powieść szybko stała się kamieniem węglnym polskiego kanonu literackiego XX wieku, mimo iż opisywała niemieceką perspektywę na historię. Polska recepcja Blaszanego Bebna świadczy o jego uniwersalnym znaczeniu – historia bolesnej utraty, rozumu i tożsamości jest zrozumiała każdemu czytelnikowi, niezależnie od jego pochodzenia.
Kot i mysz (1961) i Rok psa (1963) zamykają Trylogię Gdańską, oferując dodatkowe perspektywy na tę samą historyczną epokę. W Kocie i myszy Grass opowiada o rywalizacji dwóch gimnazjalistów w Gdańsku-Oliwie, podczas gdy Rok psa przedstawia powojenne los pewnego harcerza. Trzecia powieść cyklu przenosić nas w czasy, gdy Gdańsk już nie istnieje jako Danzig, a jego mieszkańcy rozproszeni są po świecie.
Warszawa nie była jedynym miastem, w którym Grass umieszczał akcję. Turbot (1977), Szczuryca (1986) i W drodze od Niemca do Niemca (1988) również czerpią z gdańskiego doświadczenia, choć mniej bezpośrednio. Dla Grassa Gdańsk-Danzig nie był jedynie tłem – był obsesją, mitem, który trzeba było stale odbudowywać w słowach, by nie przepadł całkowicie z pamięci świata.
Śladami Grassa po Gdańsku – mapa literackich miejsc
Współczesny turysta literacki uderzony będzie rzeczywistością: większość miejsc z powieści Grassa albo została zniszczona w 1945 roku, albo zmieniła się nie do poznania. Jednak dla wtajemniczonego czytelnika Blaszanego Bebna każda ulica, każdy kościół i każda dziura w murze może stać się przystanią na szlaku Grassa.
Wrzeszcz – gdzie Grass spędził swoje pierwsze lata – pozostaje dzielnicą pełną historii. Dom rodzinny przy ul. Lelewela (ówczesna Labesweg), gdzie rodzice Grassa prowadzili sklep spożywczy, dziś jest rezydencją prywatną, niedostępną dla zwiedzających, ale warto przyjść na to miejsce z książką w ręku i wyobrazić sobie, jak mały Günter obserwował przemianę świata z okna mieszkania nad sklepem.
Stare Miasto Gdańskie – szczególnie okolicę Dłuskiego Pobrzeża – można rozpoznać w kartach Blaszanego Bebna. Kościół św. Katarzyny (ul. Profesorska 2, Gdańsk Stare Miasto) stanowi punkt orientacyjny dla wielu scen powieści. To tutaj toczy się część akcji, tutaj spotykają się postaci, tutaj rozgrywa się drama osobiste bohaterów na tle rosnącego zagrożenia historycznego.
Brzezno – przymorska dzielnica Gdańska, dostępna tramwajem linii 13 – pojawia się w Kocie i myszy jako miejsce szkolnych przygód i pierwszych uniesień. Plaża w Brzeznie, gdzie gimnazjaliści pływają i współzawodniczą, to przestrzeń wolności i beztroskiego dzieciństwa, zanim cień historii pada na wszystko.
Oliwa – dzielnica o bogatych tradycjach artystycznych i akademickich – również pojawia się w powieściach. Oliwski cmentarz, z jego grobami wykutymi w kamieniu, nosi się znamię funeralnych motywów, które powracają w prozie Grassa.
Centrum Grassa organizuje platne spacery literackie po Wrzeszczu, podczas których przewodnik opowiada o miejscach z życia i dzieł pisarza. To warte doświadczenie dla każdego, kto chce nie tylko czytać Grassa, ale chodzić jego śladami.
Centrum Güntera Grassa – serce dziedzictwa pisarza
Od 2017 roku (dokładna data weryfikacji zalecana) Gdańsk gospodarzem Centrum Güntera Grassa, instytucji kulturalnej poświęconej spuściźnie noblisty. To nie są zwykłe muzeum – to żywe archiwum twórczości i osobowości Grassa, gdzie łączą się słowo, obraz i historia.
| Informacja | Szczegóły |
|---|---|
| Adres | ul. Szeroka 37/39, 80-835 Gdańsk |
| Telefon | +48 58 301 27 67 (weryfikacja zalecana) |
| Godziny otwarcia (orientacyjnie) | Wtorek-Niedziela 10:00-18:00, Poniedziałek zamknięte |
| Bilet normalny | ok. 15 zł (sprawdzić aktualne ceny) |
| Bilet ulgowy | ok. 10 zł (studenci, seniority, dzieci) |
| Dojazd | Tramwaj linii 2, 9, 11 – przystanek Targ Drzewny |
| Parking | Możliwość parkowania przy Targu Węglowym |
Stała ekspozycja Centrum Grassa zawiera ponad 300 prac plastycznych autora – rzezb, grafik, akwarel i rysunków. Wiele z tych dzieł nigdy nie było wystawiane publicznie do momentu powstania muzeum. Rekopisy, notatniki, listy i dokumenty osobiste pozwalają śledzić genezę poszczególnych powieści. Dla tych, którzy przeczytali Blaszanego Bebna, będzie to niezwykłe doświadczenie zobaczyć pierwsze szkice do opowiadania o Oskaru Mazerathu.
Biblioteka i archiwum Centrum Grassa są dostępne dla badaczy i uczonych. Jeśli planujesz głębsze studium twórczości pisarza, warto skontaktować się z placówką z wyprzedzeniem.
Program kulturalny obejmuje wystawy czasowe – zazwyczaj zmieniane co kilka miesięcy – spotkania z naukowcami, prezentacje filmowe i warsztaty edukacyjne dla szkół. Przed wizytą warto sprawdzić aktualny program na oficjalnej stronie Centrum Güntera Grassa w Gdańsku lub na stronie głównej instytucji w Lübece.
Grass jako plastyk – mniej znana twarz noblisty
Günter Grass nie był tylko pisarzem – był również utalentowanym rzeźbiarzem i grafikiem, a to rozumienie jest kluczowe dla pełnego zgłębienia jego twórczości. Podczas studiów w Kunstakademie Düsseldorf (1948-1952) oraz Hochschule für Bildende Künste Berlin specjalizował się w rzeźbie i grafice. Te umiejętności nigdy go nie opuściły i stanowiły integralną część jego artystycznego bytu.
Unikalne wśród noblistów było to, że Grass sam ilustrował wiele swoich dzieł. Blaszany Bebon, Turbot, W drodze od Niemca do Niemca i inne powieści zawierają rysunki autora. Ta symbioza słowa i obrazu nie jest ozdobieniem, lecz organiczną częścią sposobu, w jaki Grass komunikuje się z czytelnikiem. Obraz nie ilustruje tekstu – oba równorzędnie tworzą znaczenie.
Techniki, w których się poruszał, to akwarela, rysunek węglem, litografia i rzeźba w brązie. Jego prace plastyczne często reprezentują te same tematy co jego proza – Gdańsk, historię, cierpienie, ale też godność i opór. Wiele z nich maCharakter surrealistyczny, pełny dziwnych postaci i deformacji, co łączy je z estetyki Blaszanego Bebna.
W Centrum Grassa w Gdańsku będzie można obejrzeć znaczącą część kolekcji plastycznej pisarza. To doświadczenie jest niezbędne dla każdego, kto chce pojąć, że Grass to nie tylko autor słów, ale całość artystycznego wyrażenia.
Kontrowersje i skomplikowane dziedzictwo Grassa
Historia nie byłaby kompletna bez mówienia o cieniu, który padł na reputację Grassa w końcu jego życia. W 2006 roku, w swoim wspomnieniach Przy obieraniu cebuli (Beim Häuten der Zwiebel), siedemdziesięciokilkuletni Grass ujawnił, że jako siedemnastolatek służył w 17. Dywizji Pancernej Waffen-SS, elitarnej jednostce nazistowskiej, w latach 1944-1945.
Ujawnienie to wywołało międzynarodową burzę. Krytycy argumentowali, że Grass, który przez cały život głosił pacyfizm, demokrację i odpowiedzialność za przeszłość, przez dziesięciolecia ukrywał swoją służbę wojskową w nazistowskich szeregach. Część środowisk żądała zwrotu Nagrody Nobla. Inni bronili Grassa, zwracając uwagę na to, że powołanie do Waffen-SS nastąpiło, gdy miał zaledwie 17 lat, i że do końca życia zajmował się rozliczaniem niemieck przeszłości.
W Polsce reakcja była zróżnicowana. Polska elita intelektualna – mimo zaskoczenia – dostrzegła w Grassie przede wszystkim autora, który dał Gdańskowi literackie miejsce w światowej pamięci. Prezydent Bronisław Komorowski, choć nie szczędził krytyki, nie kwestionował doniosłości spuścizny Grassa.
Do końca życia Grass pozostawał zaangażowany w dialog polsko-niemiecki i pracę na rzecz pojednania. W 1993 roku otrzymał honorowe obywatelstwo Gdańska – symbolu, że mimo wszystko jego związek z miastem był autentyczny i głęboki. Controversia z 2006 roku zmieniła sposób, w jaki podchodzimy do Grassa, ale nie zanegowała znaczenia jego twórczości.
Grass a współczesny Gdańsk – jak miasto pamięta noblisty
Współczesny Gdańsk pamiętał o Grassie w wiele sposobów. Honorowe obywatelstwo nadane 2 czerwca 1993 roku było gestem przyjęcia go z powrotem do miasta, które kochał, choć nigdy nie wrócił tam na stałe. W tym samym duchu funkcjonuje dziś Centrum Güntera Grassa – placówka finansowana przez miasto Gdańsk i Lubekie, instytucję niemiecką, gdzie Grass spędził ostatnie dekady życia.
Tablica pamiątkowa umieszczona przy ul. Lelewela (na budynku, który był poprzednio domem jego rodziny) oznacza miejsce, w którym przyszedł na świat. To niezbyt widoczne upamięthnienie, ale dla pielgrzyma szukającego śladów Grassa stanowi nieoceniony punkt orientacyjny.
Gdańsk nie zdecydował się na nazwanie żadnej głównej ulicy imieniem Grassa – być może ze względu na złożoność jego dziedzictwa. Jednak jego imię pobrzmiewa w całym dyskursie kulturalnym miasta. Festiwal Literacki, corocznie odbywający się w Gdańsku, wielokrotnie włącza programy poświęcone Grassowi. Podobnie uniwersytet Gdański oferuje seminaria poświęcone jego twórczości.
Turystyka literacka jest rosnącym segmentem gdańskiej gospodarki turystycznej. Szlaki związane z Grassem, organizowane przez Centrum, przyciągają międzynarodowych czytelników zainteresowanych literackim Gdańskiem. To pokazuje, że miasto rozumie wartość posiadania takiego literackiego patrona – nawet jeśli jego dzieje są skomplikowane.
Polecane lektury i zasoby dla fanów Grassa i Gdańska
Jeśli zaintrygował cię Günter Grass i jego związek z Gdańskiem, oto rekomendacje, od których warto zacząć:
- Blaszany Bebon (wydanie polskie: Wydawnictwo Literackie, tłumaczenie Sławomira Blauta) – absolutna pozycja obowiązkowa. To najlepsza droga do zrozumienia Gdańska, Grassa i XX wieku.
- Kot i mysz (tłumaczenie Sławomira Blauta) – druga część Trylogii, pełna intymnych portretów i szkolnej brutalności na tle przybycia hitlerowców.
- Rok psa – trzecia część cyklu, powojenne spojrzenie na rozproszenie i stratę.
- Przy obieraniu cebuli (Wydawnictwo Literackie, 2007) – autobiografia Grassa, wyjątkowo trudna do czytania, ale niezbędna dla zrozumienia jego całej osobowości, w tym kontrowersji z 2006 roku.
- Wykład noblowski Güntera Grassa – dostępny w archiwum Szwedzkiej Akademii, w którym sam pisarz wyjaśnia swoją pracę i znaczenie literatury.
Zasoby online warte odwiedzenia to oficjalna strona Centrum Güntera Grassa w Gdańsku oraz strona główna instytucji w Lübece, gdzie znajdziesz bieżące informacje o wystawach i programach edukacyjnych.
FAQ
Gdzie urodził się Günter Grass?
Günter Grass urodził się 16 października 1927 roku w Danzig-Langfuhr, czyli w dzisiejszym Wrzeszczu – dzielnicy Gdańska. Jego rodzice prowadzili sklep spożywczy, a kaszubskie korzenie matki silnie wpłynęły na twórczość pisarza. Dom rodzinny przy ul. Lelewela (ówczesnej Labesweg) stał się niezmiennym punktem odniesienia w jego powieściach i wspomnieniach.
Za co Günter Grass otrzymał Nagrodę Nobla?
Günter Grass został laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 1999 roku. Szwedzka Akademia uzasadniła wybór tym, że jego czarnoksięskie freski historyczne ukazują zapomniane oblicze historii. Kluczową rolę odegrał Blaszany Bebon i cała Trylogia Gdańska, które przyniosły pisarzowi światową sławę i uznanie.
Jak dojść do Centrum Güntera Grassa w Gdańsku?
Centrum Grassa mieści się przy ul. Szerokiej 37/39 w Gdańsku, w pobliżu Targu Drzewnego. Dojechać można tramwajem linii 2, 9 lub 11 do przystanku Targ Drzewny. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia na gdansk.pl lub gunter-grass-haus.de.
Czy Grass kiedykolwiek wrócił do Gdańska?
Grass wielokrotnie odwiedzał Gdańsk po wojnie, a w 1993 roku otrzymał honorowe obywatelstwo miasta. Nigdy jednak nie osiadł tu na stałe – mieszkał głównie w Lübece i Behlendorf. Gdańsk był dla niego ojczyzną utraconą, którą ożywiał w literaturze.
Co można zobaczyć w Centrum Grassa w Gdańsku?
Centrum Grassa przy ul. Szerokiej 37/39 prezentuje prace plastyczne noblisty: rzeźby, grafiki, akwarele i rękopisy. Pisarz był również utalentowanym grafikiem i sam ilustrował swoje książki. W ofercie są także wystawy czasowe, spotkania literackie i warsztaty edukacyjne dla różnych grup wiekowych.
Jaki jest związek Blaszanego Bebna z Gdańskiem?
Blaszany Bebon (1959) rozgrywa się głównie w Wolnym Mieście Danzig, czyli przedwojennym Gdańsku. Bohater Oskar Mazerath przemierza ulice Wrzeszcza, Starego Miasta i gdańskich przedmieść. Powieść jest najsławniejszym literackim portretem Gdańska i zapewnia miastu trwałe miejsce w światowej literaturze.
Dlaczego Grass jest kontrowersyjny?
W 2006 roku Grass ujawnił w autobiografii Przy obieraniu cebuli, że jako siedemnastolatek służył w Waffen-SS. Wywołało to międzynarodową debatę o odpowiedzialności, pamięci i możliwości pojednania. Mimo krytyki Grass do śmierci angażował się w dialog polsko-niemiecki i pozostawał honorowym obywatelem Gdańska.
Jakie miejsca w Gdańsku warto odwiedzić śladami Grassa?
Najważniejsze punkty to Centrum Grassa przy ul. Szerokiej 37/39, dawny dom rodzinny pisarza przy ul. Lelewela we Wrzeszczu (budynek prywatny, oglądanie z zewnątrz) oraz kościół św. Katarzyny i okolice Starego Miasta. Centrum Grassa oferuje także płatny spacer literacki po Wrzeszczu dla zainteresowanych odwiedzających.
