Blaszany Bębenek Güntera Grassa to jedno z najbardziej znanych dzieł literatury światowej osadzonych w Gdańsku (ówczesnym Danzigu), a film Volkera Schlöndorffa z 1979 roku, który zdobył zarówno Oscara, jak i Złotą Palmę w Cannes, powstawał częściowo w autentycznych gdańskich lokalizacjach. Jeśli chcesz śledzić śladami powieści Noblisty i odkrywać konkretne ulice, dzielnice i zabytki, które kryją się za fikcją literacką, ten przewodnik pokaże ci, gdzie kręcono film i gdzie dokładnie toczy się akcja w Gdańsku.
Blaszany Bębenek – powieść, film i Gdańsk w skrócie
Günter Grass i jego związki z Gdańskiem
Günter Grass, urodzony 16 października 1927 roku w Danzigu, spędził tam swoje dzieciństwo i młodość, które stały się fundamentem jego najsłynniejszego dzieła. Powieść „Blaszany Bębenek” ukazała się w 1959 roku i natychmiast zyskała międzynarodowe priznanie. Grass nie tylko opisywał miasto, ale żył jego realiami – wielokulturowym, pełnym napięć społecznych i historycznych konfliktów miastem, w którym Niemcy, Polacy i Kaszubi tworzyli złożoną tkankę codzienności.
Opowieść o Oskarze Matzerathie, chłopcu który odmawia dorastania i wyraża sprzeciw wobec otaczającego świata biciem w blaszany bębenek, stała się alegorią całych dziejów dwudziestego wieku. Powieść przeciera wizję Danzigu jako miasta, które zmienia się z niemieckiego portu w polskie miasto, odzwierciedlając traumę podziału i utraty tożsamości. W 1999 roku Akademia Szwedzka przyznała Grassowi Literacką Nagrodę Nobla, uznając go za pisarza, który w czarnych baśniach portretuje zapomniane oblicze historii.
Film Schlöndorffa – Oscar i Złota Palma w jednym roku
Reżyser Volker Schlöndorff podjął się niemałego wyzwania – przenieść siedmisetstrnicową powieść na ekran. Zdjęcia do filmu realizowano w 1978 roku, a premiera przypadła na rok 1979. Międzynarodowy sukces był natychmiastowy: film zdobył Złotą Palmę na Festiwalu w Cannes w 1979 roku oraz Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny na ceremonii w 1980 roku. To jeden z niewielu filmów, który udało się uzyskać oba te najważniejsze międzynarodowe wyróżnienia jednocześnie.
W roli małego Oskara zagrał młody aktor David Bennent, który wcielił się w rolę z niezwykłą siłą ekspresji mimo fizycznych ograniczeń wynikających z gry karłowatego bohaterą. Produkcja była koprodukcją niemiecko-francuską – studio Bavaria Film z Monachium oraz Argos Films z Francji – co pozwoliło na rozbudowany budżet około 12 milionów marek niemieckich. Operator Igor Luther stworzył czarno-białe sceny otwierające i kolorowe akcje filmowe, mieszając estetykę pamiętnika z kinowym realizmem.
Wrzeszcz jako Langfuhr – serce akcji powieści
Ulica Lelewela i okolice – odpowiednik Labesweg
Dla kogokolwiek szukającego śladów Blaszanego Bębenka w Gdańsku naturalnym punktem wyjścia jest dzielnica Wrzeszcz. To tutaj rozgrywa się większość akcji powieści – w literackim Langfuhr, który Grass znał z własnego dzieciństwa. Ulica Lelewela, dawna Labesweg, to właśnie droga, którą Grass chodził do szkoły i gdzie biegały mu dzieciach wyobraźni o świecie niemożliwych form.
Badacze lokalizujący pierwowzory powieści wskazali na okolice ul. Lelewela jako miejsca pochodzenia rodziny Matzerathów z jej sklepem kolonialnym. Choć przedwojenne budynki uległy zniszczeniu lub modernizacji, zachowały się kamienic przy Grunwaldzkiej i Bohaterów Getta Warszawskiego, które dają poczucie zabudowy z tamtych czasów. Obecnie Wrzeszcz to dzielnica żywa, pełna kawiarni, galerii i punktów kulturalnych.
Rynek Wrzeszcza i Galeria Bałtycka – dawniej i dziś
Rynek Wrzeszcza stanowił w powieści centrum społeczne dzielnicy, miejscem spotkań i handlu. Dziś przestrzeń ta została zdominowana przez nowoczesną Galerię Bałtycką (ul. Grunwaldzka 141, 80-264 Gdańsk), która otworzyła się w 2000 roku i zmieniła oblicze handlowe i architektoniczne tej części miasta. Galerią można dojechać kolejką SKM – stacja Gdańsk Wrzeszcz znajduje się zaledwie kilka minut drogi pieszo od głównego wejścia.
Aby lepiej zrozumieć topografię powieści Grassa i otworzyć się na historyczne warstwy tego miejsca, warto odwiedzić również pobliskie punkty użyteczności publicznej i edukacyjnej. Dzielnica Wrzeszcz przechowuje wiele archiwalnych dokumentów i opowieści mieszkańców, którzy pamiętają czasy przedwojenne.
Stare Miasto i Główne Miasto – Danzig w scenografii
Długi Targ i Fontanna Neptuna
Gdy Oskar opuszcza rodzinne Langfuhr i kieruje się w stronę serca Danzigu, trafia na Długi Targ – jedno z największych i najbardziej rozpoznawalnych miejsc powieści. Ta słynna ulica, która przecina Główne Miasto od północy na południe, była i pozostaje sercem kulturalnego i handlowego życia Gdańska. Fontanna Neptuna, stojąca w centralnym punkcie Długiego Targu, to symbol miasta, który pojawia się w powieści jako świadek zmian dziejących się wokół niego.
Współczesny turysta odwiedzający Długi Targ (80-828 Gdańsk) może zobaczyć zabytkowe kamienice ze średniowiecznym jądrem, które przetrwały zniszczenia drugiej wojny światowej i zostały starannie odrestaurowane. Fontanna Neptuna, wybudowana w 1633 roku, jest dziś nie tylko tłem fotografii, ale całą lekcją historii miasta – sama figura Neptuna była wielokrotnie uszkadzana i odbudowywana, podobnie jak całe miasto.
Kościół Mariacki i Brama Złota
Bazylika Mariacka (ul. Podkramarska 5, 80-833 Gdańsk) to największy ceglany kościół świata i jeden z symbol Gdańska, który pojawia się na kartach powieści Grassa jako niemy świadek czasu i zmiany. Jego 78-metrowa wieża dominuje nad miastem i pojawia się w wielu scenach literackich jako punkt orientacyjny dla bohaterów.
Brama Złota (Złota Brama), położona na skrzyżowaniu ulic Długiej i Długiego Targu, była głównym wejściem do Głównego Miasta w czasach średniowiecznych i wczesnonowożytnych. W powieści Grassa funkcjonuje jako symbol granicy między światami – starym, niemieck Danzigiem a nową rzeczywistością powojennego Gdańska. Ratusz Głównego Miasta (Długi Targ 47) to również istotny punkt w topografii powieści, gdzie dochodzi do wielu ważnych zdarzeń społecznych.
Gdzie konkretnie kręcono film w 1978 roku
Plenerowe zdjęcia w Gdańsku i okolicach
Reżyser Volker Schlöndorff zdecydował się nakręcić część zdjęć w autentycznych lokalizacjach gdańskich, aby uchwycić atmosferę miasta i jego zabytkowych dzielnic. W 1978 roku ekipa filmowa pracowała w Gdańsku, dokumentując sceny plenerowe w Starym Mieście, okolicach Wrzeszcza i na terenie portu. Stanowiło to wyzwanie logistyczne – produkcja była koprodukcją niemiecko-francuską, a nagrywanie w Polsce czasów PRL wymagało specjalnych pozwoleń i koordynacji z władzami.
Sceny uliczne, tłumy figurantów i widoki na zabytkową zabudowę powstawały w otwartym powietrzu, co dało filmowi autentyczność, której trudno byłoby osiągnąć jedynie w studiach. Kamery rejestrowały topografię miasta dokładnie taką, jaką znał Grass – z dodawaniem efektów dźwiękowych i wizualnych już w post-produkcji.
Sceny nakręcone w Niemczech i Francji
Większość wnętrz kręcono jednak w studiach Bavaria Film w Monachium (Bayern Film GmbH), gdzie na wielkich scenach wybudowano wnętrza mieszkania rodziny Matzerathów, sklepu, szpitala i innych pomieszczeń. Studio pozwoliło na dokładną kontrolę oświetlenia, kamery i montażu scen, co było niezbędne dla takiego rozmachu produkcji filmowej. Pracownia kostiumów i scenografia powstały na terenie Monachium, a także wiele scen artystycznych odbyło się we Francji, gdzie studio Argos Films miało swoją bazę.
Ta hybryda podejście – część autentyczności z Gdańska, część kontrola studia – dała filmowi unikalny charakter. Widz czuje atmosferę prawdziwego Danzigu, ale nigdy nie traci poczucia, że patrzy na kunsthalle (galerię sztuki) – czyli dzieło sztuki filmowej, a nie prosty dokument.
Dom Güntera Grassa – oficjalne muzeum w Gdańsku
Adres, godziny otwarcia i bilety
Jeśli chcesz śledzić ścieżkami Noblisty bardziej formalnie i edukacyjnie, Dom Güntera Grassa przy ul. Szerokiej 37/39 (80-835 Gdańsk) to instytucja, którą warto odwiedzić. Muzeum gromadzi kolekcję rękopisów, rzeźb, grafik i osobistych przedmiotów Grassa, który oprócz bycia pisarzem był również utalentowanym artystą plastycznym.
| Informacja | Szczegóły |
|---|---|
| Adres | ul. Szeroka 37/39, 80-835 Gdańsk |
| Telefon | +48 58 301 09 61 |
| Strona internetowa | www.domguentergrassa.pl |
| Godziny otwarcia | Wt.-nd. 11:00-18:00 (warto sprawdzić przed wizytą) |
| Bilety wstępu | Normalny ok. 15 zł, ulgowy ok. 10 zł |
Co można zobaczyć w środku
W Domu Güntera Grassa można zobaczyć ekspozycję stałą poświęconą życiu i twórczości autora Blaszanego Bębenka. Wystawy czasowe tematycznie nawiązują do literatury gdańskiej i międzynarodowych kontekstów twórczości Grassa. Muzeum organizuje też spotkania literackie, dyskusje i imprezy edukacyjne skierowane do studentów i czytelników zainteresowanych gdańską sceną kulturalną.
Placówka jest również węzłem całego szlaku literackiego po Gdańsku – pracownicy mogą doradzić, które inne miejsca warto odwiedzić, aby uzyskać pełny obraz świata, który Grass opisał w swojej powieści.
Szlak Grassa po Gdańsku – trasa do samodzielnego zwiedzania
Start: Wrzeszcz, meta: Długi Targ
Jeśli chcesz odbyć samodzielny spacer śladami Blaszanego Bębenka, oto praktyczny itinerarium. Zacznij od stacji SKM Gdańsk Wrzeszcz – to doskonały punkt startowy dla zgłębiania dawnego Langfuhr. Ze stacji kieruj się ulicą Grunwaldzką w stronę Galerii Bałtyckiej, obserwując zabytkową zabudowę wzdłuż drogi. Ul. Lelewela to następny przystanke – spaceruję wzdłuż niej i wyobrażaj sobie Grassa w młodym wieku, chodzącego tymi samymi drogami.
Następnie wróć na stację SKM Gdańsk Wrzeszcz i jedź w kierunku Gdańska Głównego. Przejazd trwa około 8 minut. Po opuszczeniu pociągu kieruj się na pl. Solidarności, gdzie mieści się Europejskie Centrum Solidarności (pl. Solidarności 1, 80-863 Gdańsk) – instytucja, która organizuje wystawy i konferencje związane z historią Gdańska i literaturą Grassa. ECS to doskonałe miejsce na zrozumienie szerszego kontekstu politycznego i społecznego powieści.
Stąd pieszo do Domu Güntera Grassa na ul. Szerokiej (ok. 10 minut spacerem). Po odwiedzeniu muzeum skieruj się na Długi Targ, aby zobaczyć Fontannę Neptuna, Bramę Złotą i Bazylikę Mariacką. Całą trasę można odbyć w ciągu 3-4 godzin ze stopami, aby zaaplikować to, co widzisz, do świata powieści.
Plaże i Brzeźno – morskie wątki Oskara
Blaszany Bębenek zawiera wiele scen plażowych – Oskar i jego rodzina spędzają czas nad Morzem Bałtyckim, gdzie bohater rozwija swoje osobliwe umiejętności muzyczne. Jeśli chcesz poczuć morzną atmosferę powieści, tramwajem nr 2, 5 lub 9 możesz dojechać do plaży Brzeźno (ul. Morska, 80-879 Gdańsk).
Brzeźno to popularna plaża wśród gdańszczan i turystów, gdzie można poczuć połączenie historii z nowoczesnością – dzielnica zmienia się szybko, ale morze i dalekie horyzonty pozostają niezmienne, tak jak w czasach młodego Grassa. Rozkład jazdy publicznego transportu znajdziesz na stronie GZTM Gdańsk.
Blaszany Bębenek a tożsamość Gdańska – dlaczego to ważne
Gdańsk wielokulturowy w literaturze
Blaszany Bębenek jest jednym z pierwszych wielkich literackich świadectw wielokulturowości Gdańska. Grass opisał miasto, w którym żyli Niemcy, Polacy, Kaszubi i Żydzi – każdy z własnymi tradycjami, językami i sposobami bycia. Ta złożoność społeczna jest sercem powieści i tego, co czyni ją uniwersalną dla czytelników z całego świata.
Powieść pokazuje Danzig jako miasto, które nie należy do żadnej jednej narodu – jego tożsamość jest wielowarstwowa i sprzeczna. Ta perspektywa była kontrowersyjna zarówno dla zachodnich Niemców, jak i dla władz PRL, ale ostatecznie okazała się głęboką i proroczą wizją europejskiego miasta, które zmienia właścicieli, ale nie zmienia istoty swojej wielokulturowości.
Grass w ECS i w pamięci miasta
Europejskie Centrum Solidarności, które powstało po 1989 roku, stało się naturalnym patronem dla pracy zapamiętania i rozumienia Grassa i Gdańska. ECS organizuje wystawy i seminaria, które łączą literaturę Grassa z historią miasta – od średniowiecznego Danzigu, przez niemieckie okresy, po polskie czasy współczesne. Grass, chociaż zmarł 13 kwietnia 2015 roku w Lubece, pozostaje kluczową postacią w narracji gdańskiej tożsamości.
W 1999 roku, gdy Grass otrzymał Literacką Nagrodę Nobla, Gdańsk obchodził to jako własne wyróżnienie – miasto Noblisty, miasta światowej literatury. Choć w 2006 roku Grass wyznał w autobiografii „Beim Hauten der Zwiebel” (Obierając cebulę) że w młodości należał do Waffen-SS, to nie zmniejszyło znaczenia jego literatury dla tożsamości Gdańska. Jego kompleksowy, krytyczny i etycznie świadomy sposób opisywania miasta sprawia, że Blaszany Bębenek pozostaje lekturą obowiązkową dla każdego, kto chce zrozumieć Gdańsk jako miasto z bogatą i skomplikowaną historią.
Gdańsk pojawia się w światowych przewodnikach turystycznych właśnie jako miasto Güntera Grassa – to zaufanie i tę spuściznę kultur warto szanować i odkrywać poprzez odwiedzanie miejsc, które powieść unieśmiertelniła.
FAQ
Gdzie dokładnie kręcono film Blaszany Bębenek?
Część zdjęć plenerowych realizowano w Gdańsku w 1978 roku – w okolicach Wrzeszcza (dawny Langfuhr) i Starego Miasta. Wnętrza kręcono głównie w studiach Bavaria Film w Monachium. Film był koprodukcją zachodnioeuropejską, więc nie wszystkie sceny powstawały w Polsce – większość scen we wnętrzach wybudowano na dużych scenach studyjnych, co pozwoliło na pełną kontrolę oświetlenia i kamery.
Gdzie w Gdańsku mieszkał Günter Grass?
Grass urodził się i wychował we Wrzeszczu – dzielnicy Gdańska, która w jego czasach była niemieckim Langfuhr. Rodzinny dom stał przy ulicy odpowiadającej dzisiejszej ulicy Lelewela. Pisarz opuścił miasto w czasie II wojny światowej i nigdy już tam nie zamieszkał na stałe, ale wspomnienia z dzieciństwa spędzone w Wrzeszczu zasiały ziarna dla całej jego twórczości literackiej.
Czy można odwiedzić miejsca z Blaszanego Bębenka w Gdańsku?
Tak – wiele lokalizacji istnieje do dziś. Można spacerować po Wrzeszczu, Długim Targu, Bazylice Mariackiej i odwiedzić Dom Güntera Grassa przy ul. Szerokiej 37/39. Wiele atrakcji turystycznych Gdańska ma bezpośredni związek z powieścią i filmem. Cały spacer szlakiem literackim zajmuje 3-4 godziny i pozwala na emocjonalne doświadczenie świata Oskara Matzeratha.
Co to jest Dom Güntera Grassa w Gdańsku?
Dom Güntera Grassa to muzeum i instytucja kultury przy ul. Szerokiej 37/39 w Gdańsku. Gromadzi rękopisy, rzeźby i grafiki Noblisty, który był również utalentowanym artystą plastycznym. Placówka organizuje wystawy stałe i czasowe poświęcone literaturze gdańskiej, edukacji i dialogowi między Niemcami a Polską wokół dziedzictwa Danzigu.
Jakie nagrody zdobył film Blaszany Bębenek?
Film Volkera Schlöndorffa z 1979 roku zdobył dwie najważniejsze nagrody w historii kina: Złotą Palmę na Festiwalu w Cannes (1979) oraz Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny na ceremonii w 1980 roku. To jeden z niewielu filmów, któremu udało się uzyskać oba te najważniejsze międzynarodowe wyróżnienia jednocześnie – dowód na uniwersalność i siłę adaptacji powieści Grassa.
Kim jest Oskar Matzerath z Blaszanego Bębenka?
Oskar Matzerath to fikcyjny bohater powieści Güntera Grassa – dziecko, które w wieku trzech lat postanawia przestać rosnąć i wyraża sprzeciw wobec świata biciem w blaszany bębenek. Jest ironicznym świadkiem historii Danzigu od lat 20. XX wieku do powojennych Niemiec, jego wznowienia i transformacji. Jego głos przeszywający historia miasta staje się metaliteracką metaforą dla beznadziei, absurdu i człowieczego oporu wobec wielkości historii.
Dlaczego Günter Grass dostał Nagrodę Nobla?
Günter Grass otrzymał Literacką Nagrodę Nobla w 1999 roku. Szwedzka Akademia uzasadniła wybór tym, że Grass w czarnych baśniach portretuje zapomniane oblicze historii, łącząc osobistą narrację z politycznym zaangażowaniem. Blaszany Bębenek był głównym dziełem, które zadecydowało o przyznaniu nagrody – jego znaczenie dla światowej literatury i rozumienia XX wieku jest niepodważalne.
Jak dojechać do Wrzeszcza – dzielnicy z powieści Grassa?
Do Wrzeszcza najwygodniej dojechać kolejką SKM ze stacji Gdańsk Główny – przejazd trwa ok. 8 minut. Stacja SKM Gdańsk Wrzeszcz to doskonały punkt startowy spaceru śladami Grassa. Dzielnicę obsługują też tramwaje nr 1, 3, 6, 7, 9 i autobusy ZTM Gdańsk. Rozkład jazdy publicznego transportu trójmiejskiego znajdziesz na stronie SKM PKP i Gdańskiego Zarządu Transportu Miejskiego.
